Press Text

Tussen 1708 en 1709 werd in Dresden het eerste Europese porselein ontwikkeld / het grootste porseleinmuseum ter wereld / jubileumjaar 300 jaar Europees porselein 2008 tot 2010

300 jaar geleden droomde de Saksische Kuurvorst August de Sterke, zoals zovele van zijn collega-heersers, over onmetelijke schatten, diamanten, zilver en goud. Maar het goud van August was wit, zacht, bijna doorschijnend en met een fijn decor beschilderd. Het kwam uit Japen of China, wat men indertijd alles „Indiaans" noemde, en het was door de complexe productie en lange transportwegen bijna onbetaalbaar.

August was gek op porselein. Hij belastte zijn goudsmid Johann Melchior Dinglinger ermee „het mooie gouden, met edelsteen versierde theeservies" zodanig te vormen dat de gouden koppen geëmailleerd en beschilderd de indruk van porselein wekten. Het in 1703 geschapen servies is vandaag een van de pronkstukken in het „Grünen Gewölbe", de koninklijke juwelenverzameling.

Twee jaar tevoren had August de 19-jarige apothekerstagiair en alchimist  Johann Friedrich Böttger (1682-1719) van Wittenberg naar Dresden laten brengen. Böttger, die beloofde om uit onedele metalen goud te kunnen maken, werd namelijk door de Pruisische Koning vervolgd.  

August en de Saksische adel paaiden eerst de vermeende goudmaker, die deels zelfs in het kasteel woonde. Zijn pogingen mislukten echter, en zelfs de schietgebedjes van de Heerser van Saksen hielpen niet. De Saksische geleerde Ehrenfried Walter von Tschirnhaus stuurde daarna de uitvinderdrang van Böttger naar het witte goud.

Niemand mocht over Böttgers experimenten horen. En zo liet August de alchimist tijdens de Zweedse belegering in 1706 naar de zekere vesting Königstein brengen.

Op 22 september 1707 begon Böttger te werken in de Jungfernbastei onder het huidige Brühlsche Terrasse. De gewelven van de vestingen van Dresden zijn vandaag deels voor het publiek open. De ruimtes zelf werden echter bij het bombardement van het Belvedere bedolven. Op het terras herinnert een porseleinen stèle aan  Böttger.

Hier in de diepte van de vesting bezocht August de Sterke het laboratorium. Böttger voerde de eerste succesvolle  proef van 15 januari 1708 van wit porselein uit. Nog hetzelfde jaar richtte Böttger de eerste Saksische faiencefabriek in de Hauptstraße in Dresden-Neustadt op. Daar perfectioneerde hij zijn pogingen, en in 1709 stelde hij zijn uitvinding officieel voor:   

„Er zijn drie zaken die door de begeerte van de mensen  zeer opgemonterd werden om dit of dat te begeren waar ze anders voor hun behoeften zelfs niet eens aan zouden denken", legde Böttger August  en de Saksische ministers uit: ,,als eerste de schoonheid, daarnaast de rariteit en als derde het met beide verbonden nut. Deze drie kwaliteiten maken de zaak aangenaam, kostbaar en nodig". En Böttger voegde er trots aan toe: „Alle drie de eigenschappen bezitten de hier voorgestelde vaten."

Op 23 januari 1710 deelde August de Sterke de wereld in vier talen, namelijk Duits, Frans, Nederlands en Italiaans, mee dat hij in Dresden een porseleinfabriek opgericht had.   

Maar hoe moest August het geheim tegen de al indertijd populaire bedrijfsspionage beschermen? Er moest een plaats gevonden worden, groot genoeg om de fabriek en woningen van de toekomstige arbeiders op te nemen en zeker genoeg dat niemand zonder toestemming zou kunnen binnen- en buitengaan. Men vond deze plaats nog hetzelfde jaar 1710 in de Albrechtsburg in het nabijgelegen Meißen. Zo noemt het Meissner porselein zich terecht „Het eerste porselein van Europa".  

Lang hield het monopolie echter niet stand: vroegere medewerkers maakten hun kennis te gelde. En al snel schoten porseleinfabrieken in heel Europa als champignons uit de grond: in 1718 in Wenen, in 1726 in Zweden...

Niet ver van de Albrechtsburg bevindt zich vandaag in het  Triebischtal de Meissner porseleinfabriek met de twee kijkwerkplaatsen, de kijkhal en de fabrieksverkoop. Zij is vandaag een van de meest populaire bestemmingen in Dresden voor excursies.

De eerste stukken waren compleet gemaakt op basis van de Aziatische voorbeelden. Veel beeldhouwers uit Dresden probeerden het nieuwe materiaal. Johann Joachim Kändler (1706-1775) ontwikkelde nieuwe vormen, Johann Gregorius Höroldt (1696-1775) werd de eerste belangrijke Europese porseleinschilder.  

Reeds in 1710 werd het witte porselein op de jaarbeurs van Leipzig verkocht. En wat deed August met de opbrengsten? Natuurlijk kocht hij porselein. Want in 1717 besloot de heerser van de Saksen het huidige  „Japanse Paleis" in een porseleinen paleis om te vormen. Het geldt voor deze reusachtige onderneming was nauwelijks voldoende. August verkocht zelfs 600 van zijn beste soldaten aan zijn Pruisische concurrent Friedrich Wilhelm I., die daaruit zijn dragonderregiment vormde. Als tegenprestatie kreeg de heerser van de Saksen 151 Oost-Aziatische porseleinstukken. De grootste stukken, gemaakt tussen 1662 en 1722 in China, versieren vandaag als  „Dragondervazen" de Dresdner porseleinverzameling.  

Toen August de Sterke in 1733 stierf was hij de Meissner porseleinfabriek 47.926 daalders schuldig. Het project van het porseleinen kasteel werd niet afgewerkt. Over bleven het Japanse Paleis met zijn bijzondere dakvorm en het fantastische vorkreliëf „de porseleinproducerende landen geven Saxonia haar schatten" evenals ongeveer 20.000 porseleinen stukken die sinds 1962 in de Dresdner Zwinger getoond worden.

De porseleinverzameling is vandaag het grootste museum van zijn soort ter wereld. Van de ongeveer 20.000 geïnventariseerde porseleinen kunstwerken worden op dit ogenblik 2000 tentoongesteld. In 2006 werd de porseleinverzameling zelfs nog met een Oost-Azië galerie uitgebreid die door de New Yorker designer Peter Marino gevormd werd.

De even kunstzinnige als op zakengebied intelligente Graaf Brühl had het na de dood van August de Sterke niet alleen tot Eerste Minister, maar ook tot hoofd van de Meissener Porseleinfabriek geschopt. In 1763 liet hij zich door Kändler proefborden voor een servies maken. Brühl koos de vorm „die de gestalte van een zeemossel was, 2 zwemmende zwanen plus twee andere watervogels en oeverriet vlak ingesneden". Het zogenaamde zwanenservies  ontstond vanaf 1738 in 1400 delen en is het grootste en prachtigste serves dat ooit door een porseleinfabrikant geschapen werd.

In de 19de eeuw bezon Dresden zich over haar rol als oprichtingsplaats van het eerste Europese porseleinfabriek. Daarom ontwikkelde de industrieel Karl Thieme in Dresden het plan om een Dresdner porseleinfabriek op te richten. De onderneming werd in 1872 in Potschappel geopend, direct voor de poorten van Dresden gelegen.

Sindsdien dragen een uniek museum en zelfs twee fabrieken met uitstekende kunstobjecten de faam van Dresden als porseleinstad over de hele wereld.

Met presentaties en evenementen herdenkt Dresden vanaf het einde van 2007 de 300ste geboortedag van het Europese porselein. Voor de eerste keer werd daarbij een droom van August de Sterke verwezenlijkt: het porselein als muziekinstrument. Toen in 2002 de Dresdner orgelbouwfirma Jehmlich en de Meissener porseleinfabriek een porseleinen orgel maakten, wordt in 2007 voor de eerste keer een gecombineerd orgelklokkenspel van porselein, de "Meissner Pfau" ingewijd, echter noch in Meißen, noch in Dresden, maar wel in het Japanse Yokohama. Hoogtepunt van de feestelijkheden zal 2010 zijn, de 300ste geboortedag van de eerste Europese porseleinfabriek in Meißen.

Informatie over Dresden en haar porselein: